10min. leestijd

Schematherapie

‘Dat iemand veel meer begrip krijgt voor diens eigen binnenwereld is de grootste winst’

“Bij mensen met persoonlijkheidsstoornissen maar ook klachten zoals recidiverende depressie, eetstoornissen en verslavingen, liggen de wortels van de problematiek vaak meer of sterker verankerd in het persoonlijkheidsfunctioneren. Alleen cognitieve gedragstherapie blijkt dan vaak onvoldoende soelaas te bieden.’’ Aan het woord is Cilia van Thiel. “Met schematherapie werk je met de wortels van waar de pijn vandaan komt.“ Samen met Pauline Jansen vormt Cilia het docententeam van de Basis- en vervolgcursus Schematherapie.

“Er bestaan veel verschillende vormen en maten van schematherapie”, vervolgt Pauline. “Wij geloven heel erg in die vorm waarbij het werken in de therapeutische relatie centraal staat en ervaringsgerichte technieken essentiële onderdelen zijn.” Cilia: “Je maakt door middel van ervaringsgericht werk contact met het gevoel, en biedt heel gerichte interventies aan om in eerste instantie samen voor de wonden te zorgen. Gaandeweg het therapieproces lukt het de cliënt meer en meer om dit zelf op te pakken.”

In dit artikel gaan Cilia en Pauline in op:

Ontstaan van schematherapie
Anders werken
De therapeutische relatie
Impact op cliënten
CGT en Schematherapie
Basis- en vervolgcursus Schematherapie

Ontstaan van schematherapie

Schematherapie is in de jaren ’90 ontwikkeld vanuit de cognitieve gedragstherapie door Jeffrey Young, omdat enkel cognitieve en gedragsmatige interventies in het geval van meer complexe problematiek onvoldoende structurele verbetering gaven. Het gaat dan met name om structurele problemen welke hun wortels kennen in een soort mix van temperament, karakterontwikkeling (inclusief coping) en indringende of traumatische ervaringen.

Integratieve therapie

Young bracht verschillende onderdelen vanuit andere therapieën samen en combineerde dit tot een integratieve therapie. Naast het behoud van cognitieve en gedragsmatige technieken, specificeerde hij vanuit de psychodynamische en hechtingsgerichte stromingen psychologische basisbehoeften van de mens en integreerde hij dit in het levensverhaal; wat heeft iemand meegenomen uit zijn jeugd? Aan welke basisbehoeften is mogelijk onvoldoende tegemoet gekomen?. Ook het belang van de therapeutische relatie – op welke manier herhalen oude patronen zich in het huidige contact? – is hieruit overgenomen. Vanuit de Gestalttherapie is het werken met de stoelentechniek en imaginaire rescripting overgenomen. Uit de cliëntgerichte therapie de therapeutische attitude van empathie en onvoorwaardelijke acceptatie.

Anders werken

“Ik kan me voorstellen dat je als behandelaar soms moedeloos kan worden van behandeltrajecten met mensen met persoonlijkheidsstoornissen en chronische problematiek als je niet over de schematherapie-tools beschikt”, gaat Pauline verder. “De interventies hebben onvoldoende effect, iemand kan niet toekomen aan de opdrachten, of je hoort je cliënt aldoor zeggen ‘Ik weet wel dat het niet klopt, en ik probeer er andere gedachte tegenover te zetten, maar het voelt niet zo’. Zoals mensen dat vaak ervaren bij een behandeling middels cognitieve gedragstherapie.”

Samen gaan snappen

Cilia: “Daarnaast kunnen mensen met persoonlijkheidsproblematiek best veel oproepen in het contact. Het is belangrijk je te realiseren dat wat binnen de therapeutische relatie gebeurt, waarschijnlijk tussen je cliënt en anderen gebeurt in de buitenwereld. Dit durven markeren en samen met je cliënt gaan snappen wat er precies gebeurt, is dus van groot belang. Voorbeelden zijn: je raakt snel afgeleid doordat iemand wijdlopig babbelt, of je raakt wat gefrustreerd of moedeloos omdat het iemand nooit lukt om huiswerk te maken terwijl er altijd wel de beste intenties zijn tijdens de sessie, iemand is altijd te laat of sessies lopen altijd uit. Uiteindelijk kun je dan vastlopen omdat je niet komt bij de wortels van iemands gevoel en overlevingspatronen.”

Niet alleen maar ‘praten over’

“Met schematherapie ga je verder dan praten over het gevoel”, benadrukt Cilia. “Mensen die als kind veel traumatische gebeurtenissen hebben meegemaakt, hebben als het ware emotionele wonden. Door alleen maar ‘te praten over’ helen de wonden niet. Juist experiëntiëel werken en het werken in en met de therapeutische relatie gaat iemand écht voelen, écht terug naar dingen die vroeger zijn gebeurd en ook écht andere ervaringen opdoen. Op deze manier kunnen de wonden wat helen.”

Straffend geluid

Pauline: “Wat je vaak ziet bij mensen met persoonlijkheidsproblematiek of recidiverende klachten is dat het zelfbeeld erg te lijden heeft gehad. Deze mensen hebben vaak in hun binnenwereld een veeleisend of straffend geluid naar zichzelf. Daarnaast herhalen zich in relaties met anderen vaak patronen waardoor negatieve boodschappen uit de buitenwereld zich ook herhalen. Of ze komen als volwassene terecht in overlevingsstrategieën die eerst wel werkten, maar nu destructief zijn. Met schematherapie gaan mensen veel beter snappen welke kanten er in hun binnenwereld aanwezig zijn en waarom. Binnen de therapeutische relatie doen zij corrigerende ervaringen op. Zo ontstaat er veel meer mildheid en begrip voor bijvoorbeeld zo’n straffend of veeleisende kant in zichzelf, maar ook voor de overlevingsstrategieën en onderliggende behoeften. Dat is de grootste winst.”

Show, don’t tell

“Een belangrijk onderdeel in het komen tot begrip en mildheid voor de verschillende kanten in iemands binnenwereld, is het optekenen van de casusconceptualisatie”, vervolgt Cilia. “Daar start elk traject mee. Dit heeft als doel dat de cliënt gaat begrijpen waarom die verschillende kanten zijn ontstaan. Deze kanten worden in een modus-model uitgewerkt waar tijdens de sessies steeds naar kan worden teruggegrepen. Een voorbeeld van hoe dat vorm krijgt in een ervaringsgerichte oefening is bijvoorbeeld de twee, of meer-stoelentechniek. Met deze experiëntiële techniek zet je de verschillende kanten waar Pauline het net over had, uit elkaar op stoelen, echt daadwerkelijk op stoelen in de ruimte.

Op de stoel

“Dus als iemand bijvoorbeeld zo’n straffende kant heeft, dan vraag je als therapeut die kant op een andere stoel te zetten. Zittend óp de stoel van de straffende kant komt die kant tot leven en letterlijk in beeld. Jij als therapeut kan ermee in gesprek, maar ook de cliënt zelf kan vanaf een andere positie in gesprek met diens eigen straffende kant. Het in beeld brengen van de verschillende kanten en het verschil letterlijk zelf ervaren, helpt 1] het vergroten van iemands signaleringsfunctie – ‘Wanneer neemt welke kant mij over?’ – en 2] het vergroten van iemands regiefunctie – ‘Wat heb ik wanneer nodig?’ Alle ervaringsgerichte oefeningen worden nabesproken: ‘Kunnen we samen begrijpen wat we net zagen en wat je hebt ervaren?’ Op die manier maak je het weer cognitief.”

De therapeutische relatie

Het werken in en met de therapeutische relatie is een essentieel onderdeel van schematherapie voor het vergroten van het begrip van iemand voor diens eigen binnenwereld, en om daarin zelf te kunnen gaan bijsturen. “Binnen schematherapie wordt het aanbieden van helende ervaringen binnen de therapeutische relatie Limited Reparenting genoemd en van groot belang gevonden”, aldus Cilia. “Dat doe je door als therapeut echt en authentiek aanwezig te zijn, expliciet zorgzaam en troostend te zijn voor pijn of verdriet van kindstukken, maar ook op een goede manier te durven terugkoppelen wat je ervaart binnen de relatie aan patronen.” ”Jezelf belangrijk maken in de relatie met je cliënt, dat durven, willen en kunnen doen, is wel iets wat een beetje bij je moet passen als therapeut”, voegt Pauline daaraan toe. “Ik denk dat schematherapie daarin evident verschilt van andere therapieën.“

Empatische confrontatie

Cilia: “Pauline gaf al eerder aan dat mensen met persoonlijkheidsproblemen vaak vastlopen in relaties met anderen. Over wat er gebeurt in de relaties met je vriend of buurvrouw kun je natuurlijk eindeloos praten, terwijl je met ‘dat wat er in de therapeutische relatie gebeurt’ direct aan de slag kunt. Het is daarbij erg belangrijk dat je als therapeut durft na te gaan wat een cliënt bij jezelf oproept en dat je dat vervolgens goed terug kan geven. De techniek die we binnen de schematherapie daarvoor gebruiken noemen we de Empathische Confrontatie.”

Eigen kwetsuren

“Daarin heb je de taak onderscheid te maken tussen wat hierin van jou persoonlijk is en wat van de cliënt is”, haakt Pauline in. “Je moet jezelf de vraag durven stellen: ‘Is dit iets wat ik zelf persoonlijk lastig vind, en eerder in mijn leven ben tegengekomen als iets pijnlijks of juist als een patroon waar ik vaker toe ben uitgenodigd?’ Het is belangrijk om te weten wat je eigen kwetsuren en overlevingsstrategieën zijn. Zo kun je onderscheiden welke patronen bij je cliënt horen.

Onmisbaar materiaal

“Op het moment dat je het levensverhaal van iemand kent, is het ook je taak om na te denken over vragen zoals: ‘Zouden het pleasen, het aan de oppervlakte blijven of het vele babbelen over alles wat maar in het leven gebeurt zonder het echt te hebben over wat er nu in de sessie gebeurt, patronen kunnen zijn?’ Patronen die de cliënt gediend hebben in het verleden maar misschien nu niet meer. Dat moet je als therapeut durven aankaarten. Dat wat er in de therapeutische relatie gebeurt, biedt onmisbaar materiaal om mee te werken.”

Impact op cliënten

Pauline: “De aanleiding voor ervaringsgericht werken in een sessie, zijn actuele gebeurtenissen in iemands leven of wat er in de therapeutische relatie gebeurt op het moment dat ineens al die verschillende kanten bij de cliënt worden aangezet. In de eerder besproken stoelenoefening van Cilia kan iemand bijvoorbeeld gaan voelen hoe ontzettend pijnlijk zo’n straffende kant is. Door de gebeurtenis samen met je cliënt in de stoelen te voelen, kan de cliënt daarna in het modus-model bekijken hoe snel de emoties binnenin rondgingen en kantelden. Op die manier wordt het cognitief gekaderd en kan de emotie weer zakken. Dankzij deze combinatie van én de beleving van de emotie in het ervaringsgerichte werk én de nabespreking, kan iemand sneller gaan herkennen wanneer het weer gebeurt of gebeurd is, en er meer grip op krijgen.”

Helende en corrigerende ervaringen

“Een van de andere ervaringsgerichte technieken die je daarvoor kan gebruiken is Imaginaire Rescriptie”, vervolgt Cilia. “Met deze interventie geef je iemand een andere boodschap. Een kind heeft bijvoorbeeld de boodschap gehad ‘Ik doe er niet toe’ of ‘Ik ben de moeite niet waard’. Dat is een boodschap die in een volwassen leven nog steeds zijn tol kan eisen. Door in beleving terug te gaan naar vroeger kun je corrigerende of helende boodschappen en ervaringen toevoegen. De aandacht kan zich richten op wat destijds tekort is gekomen aan troost of erkenning, maar bijvoorbeeld ook op welke bescherming nodig was geweest. Net als traumatische ervaringen, slaan deze nieuwe helende ervaringen zich ook op in lichaam en geest. En díe ervaringen helpen weer om in het hier en nu beter voor zichzelf te zorgen.”

Combi van CGT & Schematherapie

Cilia en Pauline merken beide dat wanneer je schematherapie een beetje in de vingers hebt, je goed kunt aanvoelen op welke momenten welke techniek goed kan werken voor iemand. Cilia: “Psychologen worden in de huidige tijd in eerste instantie vooral cognitief gedragstherapeutisch opgeleid. Dat geeft al veel richting. Als je daaraan het ervaringsgerichte werk en de therapeutische relatie toevoegt, dan denken wij allebei dat je zoveel tools in handen hebt. Als je dat dan ook nog voldoende richting weet te geven, kun je mensen een mooi pakket aanbieden. Dat ervaren wij ook zo.

‘Het werkt echt!’

“Het is gewoon heel fijn dat je mensen via verschillende ingangen iets kunt aanbieden. Zelf vind ik het ervaringsgerichte werk heel leuk om te doen. Dat enthousiasme zie ik trouwens ook terug bij deelnemers aan onze cursus. De eerder genoemde stoelentechniek bijvoorbeeld vinden veel cursisten in eerste instantie een beetje raar. Wij vragen ze in een oefening zelf ook op zo’n stoel te gaan zitten als cliënt met zichzelf ‘in mind’ zodat een andere deelnemer de therapeut-rol kan oefenen. Achteraf hoor je dan met verbazing in hun stem: `Het werkt echt!’”

Bevrijding

Pauline: “Een zelfde effect zie je bij het oefenen met de Empathische Confrontatie. Dat vinden cursisten vaak spannend. Maar als het dan de keer daarop is gelukt om met een van hun cliënten op de praktijk iets moeilijks bespreekbaar te maken, wat vervolgens een mooi gesprek heeft opgeleverd, voelt dat als een enorme bevrijding. Dat geeft vaak echt ruimte.”

Basis- en vervolgcursus Schematherapie

Pauline en Cilia, het docententeam van de Basis- en vervolgcursus Schematherapie, kennen elkaar al vrij lang. In hun samenwerking zijn ze ieder volkomen zichzelf. Ze vullen elkaar aan op basis van elkaars eigenheid en expertises. Het ervaringsgericht werken en de therapeutische relatie staan binnen hun eigen therapieën centraal en voorop. Daar ligt ook het accent in de cursus.

Spontaan en prettig oefenen

De stap zetten naar het oefenen met ervaringsgerichte technieken, is voor veel therapeuten best spannend. Door daarin als docenten hun eigen proces te delen, bijvoorbeeld hoe spannend zij dat in het begin zelf vonden en hoe zij zijn gaan oefenen, ontstaat er vrij snel een veilig klimaat waarin spontaan en prettig geoefend kan worden. Het oefenen wordt afgewisseld met blije kind-oefeningen (een term uit de schematherapie, red.) als een soort energizers, die je ook kunt gaan inzetten in je eigen praktijk. Daarnaast hebben Cilia en Pauline oog voor de cursisten afzonderlijk; hun eigen kwaliteiten, maar ook hun eigen spanningsboog en leerdoelen.

Ervaringen van deelnemers:

“De vele verschillende manieren waarop we in de cursus konden oefenen met de stof was prettig en afwisselend. De enthousiaste docenten zorgden voor een aangename, veilige sfeer en hadden duidelijk veel ervaring, waardoor zij mij en de andere cursisten veel konden leren.”

“Beide docenten waren heel open in hun aanpak: ze vroegen goed door, deden rollenspellen voor om een goed voorbeeld te geven en gaven feedback wanneer dingen anders aangepakt konden worden, altijd op een prettige manier. Ook de samenwerking en interactie tussen beide docenten was heel fijn.”

Echt in de vingers krijgen

Het grote voordeel van de basis en het vervolg van schematherapie in één cursus volgen is dat je niet alleen de verschillende technieken en tools een keer aanstipt maar gedurende een periode van zes maanden uitgenodigd blijft worden om te blijven oefenen met diverse technieken in complexe casuïstiek. Zowel in de groep, tijdens de cursusbijeenkomsten als ook tijdens de intervisiebijeenkomsten tussen de cursusbijeenkomsten door.

De eerstvolgende uitvoering start op 2 oktober 2026 in Utrecht. Meer informatie en inschrijven:

Bekijk de cursuspagina

Over Cilia van Thiel
Cilia van Thiel heeft haar eigen psychotherapiepraktijk bij De Patronenwerkplaats. Zij houdt van werken binnen de therapeutische relatie met veel aandacht voor experiëntiële technieken. Zij doet individuele en groepspsychotherapieën, vooral gericht op de behandeling van persoonlijkheidsproblematiek en trauma. Zij is supervisor bij de VGCT en de Vereniging voor Schematherapie, groepstherapeut bij de NVGP, lid van de NVP en de ISST. Cilia geeft les binnen on der meer de GZ-opleiding bij de RINO Utrecht.

Over Pauline Jansen
Pauline Jansen is BIG geregistreerd GZ-psychologe en psychotherapeute, geregistreerd senior schematherapeute bij de VST, Psychodramatherapeute NVGP, trainingsacteur en enthousiast over (en getraind in) het werken met de (therapeutische) relatie. Het ervaringsgericht werken staat voor Pauline centraal. Daarnaast heeft Pauline haar expertise uitgebreid op het vlak van autisme spectrum problematiek in combinatie met trauma en persoonlijkheidsproblematiek. Naast de groepstherapieën en individuele behandelingen, geeft zij les over schematherapie.

Meer over: