Diagnostiek en behandeling van hechtingsproblematiek

‘Door met opvoeders te werken, kun je precies hetzelfde doel bereiken’

‘Als je de behandeling van een kind start met een gehechtheidsinterventie, merk je dat je het reguliere geprotocolleerde werken soms niet meer nodig hebt. Je hebt de klachten al kunnen oplossen in samenwerking met de opvoeders.’ Dit constateert Anouk Spruit in haar dagelijkse praktijk als kind- en jeugdpsycholoog en senior onderzoeker bij Basic Trust. ‘Mochten er na de interventie toch behandelingen van het kind noodzakelijk zijn, dan zijn er vaak veel minder sessies nodig omdat opvoeders hun kind veel beter kunnen steunen en helpen tijdens het behandeltraject.’

In samenwerking met Basic Trust biedt PAO Psychologie twee cursussen aan over hechtingsproblematiek. Anouk is docent van de cursus Diagnostiek van hechtingsproblematiek kind en jeugd. Haar Basic Trust-collega Anneke Reijnders is hoofddocent van de cursus Behandeling van hechtingsproblematiek met video feedback. Basic Trust is gespecialiseerd in basisvertrouwen, problematische gehechtheid, trauma, angstproblematiek, pleegzorg en adoptie.

Misvattingen over hechtingsproblematiek

50% van de kinderen wereldwijd
Anouk: ‘Het is goed om te weten dat de laatste prevalentiecijfers van gehechtheidsrelaties en hoe die zich kenmerken, laten zien dat ongeveer 50% van de kinderen op de wereld er niet helemaal zeker van is dat hun opvoeder er voor ze is en blijft. Dat is best wel veel. Dat betekent niet dat er met al die kinderen iets aan de hand is natuurlijk. Het vormt pas een probleem op het moment dat een kind doordat die gehechtheidsrelaties onder druk staan, ook klachten ontwikkelt, zoals angstklachten, aandachtsproblemen of problemen met emotieregulatie. Klachten waarvoor veel kinderen bij een psycholoog aangemeld worden. Wat wij als groot pluspunt ervaren van kijken vanuit het gehechtheidsperspectief is, dat je het kind niet hoeft te belasten met wekelijkse afspraken bij de psycholoog. Door met opvoeders te werken, kun je precies hetzelfde doel bereiken.’

Zware lading
Het woord “hechting” of “gehechtheid” heeft in de kind- en jeugdhulpverlening echter een zware lading. Het bespreken van de hechting met de opvoeders van het kind is voor veel professionals een drempel, merkt Anouk. ‘Dat levert vaak veel spanning op. “Hoe ga ik daarnaar kijken met opvoeders? Hoe bespreek ik dat allemaal?” Soms is het veiliger voor professionals om het dan maar gewoon over het gedrag van het kind te hebben en de interacties met opvoeders achterwege laten.’

Een gemiste kans
Als tweede effect van de zware lading op het woord “hechtingsproblematiek”, noemt Anouk de beeldvorming bij veel professionals dat het daarbij gaat om een compleet verstoorde geschiedenis van het kind met heel gestoord gedrag tot gevolg. Denk aan kinderen die door zware mishandeling en verwaarlozing dusdanig ingewikkeld gedrag laten zien dat ze in een instelling terechtkomen en niet in een reguliere kinder- en jeugdpsychologiepraktijk. ‘Veel professionals denken daarom dat ze dit soort kinderen niet zien op hun prakrijk met als gevolg dat er niet gekeken wordt naar gehechtheid. Dat vinden we bij Basic Trust een gemiste kans.’

Levenslang fenomeen
Daarnaast benadrukt Anouk dat de opvatting wanneer het in de eerste drie levensjaren van een kind mis is gegaan in de gehechtheidsrelatie, je er niets meer mee kunt, niet klopt. ‘Gehechtheid is een levenslang fenomeen. Ook wij als volwassenen hebben gehechtheidsfiguren, zoals onze partner, vrienden en vriendinnen, nodig om te floreren in het leven. Dus er blijven altijd mogelijkheden om de gehechtheid te verbeteren en te versterken. Dat betekent ook dat op latere leeftijd negatieve ervaringen nog steeds veel impact kunnen hebben. Stel dat je als volwassene echt een fijne jeugd hebt gehad, maar dat je in een relatie met een partner hebt ervaren dat die is vreemdgegaan. Dat is een vertrouwensbreuk die vaak tijdelijk iets doet met het basisvertrouwen van iemand; diens zelfbeeld en het vertrouwen in anderen.

Laagdrempelige ingang
‘Doordat we in onze praktijk primair met opvoeders werken, merken we dat zij enorm empowered worden in hun rol waardoor ze meer vertrouwen in de toekomst krijgen. Dat geeft je als professional veel voldoening. Ouders beseffen op basis van een paar gesprekken dat zij er zelf voor hebben gezorgd dat hun kind minder angstig, minder verdrietig of minder boos is. Ze waarderen het vaak om samen te kijken, te beschrijven en te begrijpen hoe het komt dat zij tegen bepaalde problematiek met hun kind aanlopen. Die waardering biedt professionals een laagdrempelige ingang om het met opvoeders over gehechtheid te hebben.’

Hechting als belangrijke sleutel in behandeling

In de reguliere psychologie  ̶  ook voor kind en jeugd, is het cognitief gedragstherapeutisch model nog steeds de grootste stroming. Vanuit de Basic Trust methode worden elementen uit de cognitief gedragstherapie gebruikt, maar de methode is gestoeld op de gehechtheidstheorie en mentalisatie. Anouk: ‘Wij kijken echt door die gehechtheidsbril en gebruiken dat als aanknopingspunt. Ieder kind heeft gehechtheidsrelaties. Hoe kenmerken die gehechtheidsrelaties zich? En wat voor impact heeft dat op hoe het kind zichzelf, een ander en de wereld ziet?’

Van 2 tot 18 jaar
Basic Trust behandelt al zo’n twintig jaar kinderen en jongeren vanuit het gehechtheidsperspectief. Daarnaast zet de organisatie in op wetenschappelijk onderzoek naar de werking van de in eigen huis ontwikkelde methode. Anouk: ‘We hebben in een aantal studies laten zien dat de Basic Trust methode klachtenvermindering laat zien bij kinderen. Daarnaast is de methode erkend door het Nederlands Jeugdinstituut (NJI) als een van de weinige interventies die in de gehele kindertijd  ̶  van twee tot achttien jaar  ̶  ingezet kan worden. Er bestaan geen andere gehechtheidsinterventies in de NJI-databank voor deze brede leeftijdsrange.

Robuuste correlaties
‘Verder blijkt uit wetenschappelijk onderzoek dat de samenhang tussen de kwaliteit van gehechtheid en bijvoorbeeld angst, depressie of gedragsproblemen consequent kan worden aangetoond. Hoe groot die samenhang is, verschilt per kind. Naast de manier waarop gehechtheidsrelaties zich ontwikkelen, gebeuren er immers allerlei andere dingen in het leven die een kind meeneemt. Zeker is wel dat de gehechtheidsrelatie een heel belangrijke sleutel kan zijn in de behandeling van problematiek bij kinderen en jeugd.’

Stevige basis voor verdere levensloop
Welke impact een goede hechtingsdiagnostiek en -behandeling heeft op de verdere levensloop van een kind of jongere ten opzichte van een andere behandelaanpak, is moeilijk te zeggen omdat dit vrijwel onmogelijk in een wetenschappelijke setting is te onderbouwen. ‘Wat we inmiddels wel weten’, zet Anouk daar tegenover, ‘is dat de gehechtheidsrelaties en de ervaringen die een kind daarin opdoet, belangrijk zijn voor zijn verdere ontwikkeling. Hoeveel vertrouwen heb je in jezelf, hoeveel vertrouwen heb je in anderen? Dat vormt je als mens. Dus als daar goed zicht en aandacht op komt, leg je een stevigere basis voor de verdere ontwikkeling van het kind.’

Op verschillende manieren kijken
Een goed beeld opbouwen van de gehechtheid doe je door op verschillende manieren te kijken, stelt Anouk. ‘Door bijvoorbeeld én een interview te doen, én te observeren, én vragenlijsten af te nemen. Al die verschillende type instrumenten hebben hun eigen krachten en beperkingen. Je kan niet op basis van één korte screeningslijst stellen of er sprake is van gehechtheidsproblematiek. Het is belangrijk dat dit zorgvuldig gebeurt. Daarnaast heeft het vaak geen zin om gehechtheidsrelaties te classificeren. Wat je vooral wel moet doen, is beschrijven hoe de gehechtheidsrelaties eruitzien. Welke patronen spelen er? Wat voor impact heeft dat waarschijnlijk op het kind en op zijn ontwikkeling?’

Diep respect
Wat volgens Anouk goed helpt om als professional je eigen spanning rondom gehechtheid makkelijker los te kunnen laten, is je realiseren da de patronen die zijn ontwikkeld op een of ander moment heel helpend, logisch en soms zelfs noodzakelijk zijn geweest. Zowel voor het kind als voor de ouder. ‘Wanneer je als kind een ouder hebt die een postpartum depressie heeft gehad, dan is het functioneel geweest dat jij als kind denkt: oei, ik moet mama even niet te veel belasten. Hetzelfde geldt voor ouders die te waakzaam zijn omdat de overlevingskansen van hun kind in het eerste levensjaar onzeker waren. Heb dus vooral diep respect en begrip voor hoe bepaalde patronen zijn ontstaan. Maar, kijk ook naar hoe functioneel die patronen nog zijn in het hier en nu. Is het misschien okay om de patronen nu wat los te laten?

Nog steeds onveilig?
‘Tegelijkertijd kunnen er ook situaties zijn’, voegt Anouk eraan toe, ‘waarin het nog steeds heel functioneel is dat een kind zich op een bepaalde manier gedraagt. Als het kind op dit moment nog steeds onveilig is in de thuissituatie, dan kan het gedrag van het kind heel functioneel zijn. Dan moeten we niet gaan inzetten op dat het kind dit gedrag moet afleren. Dan moeten we gaan kijken hoe we als volwassenen het voor elkaar kunnen krijgen dat het veilig genoeg is zodat het kind dat gedrag niet meer nodig heeft.’

Structurele aanpak
Daarnaast zet Basic Trust specifiek in op het vergroten van het mentaliserend vermogen van de opvoeders. Dus het vermogen van opvoeders om te begrijpen wat er onder het gedrag van kinderen zit qua intenties, wensen en gevoelens. Anouk: ‘Dat doen we door enorm veel psycho-educatie te geven over de behoeftes van kinderen. Maar ook bijvoorbeeld door opvoeders echt uit te dagen zich af te vragen wat erachter het gedrag van hun kind zou kunnen zitten. Verder hebben we veel aandacht voor de gehechtheidservaringen van de opvoeder. Een kind roept immers zoveel op bij jezelf. De behandeling vliegen we aan in een gestructureerde methode waarmee je kunt aansluiten op wat nodig is. Bij het ene traject volstaat inzoomen op het gedragsmatige stuk, bij een ander traject zit er bijvoorbeeld een relatief groter stuk aandacht bij voor de gehechtheidservaringen van de opvoeders zelf.

Extra betrouwbaar
‘Wat we willen bereiken in de behandeling is dat opvoeders extra betrouwbaar zijn voor hun kinderen. Dat ze hun kinderen extra zien en horen omdat het “gewone” opvoeden op dit moment misschien niet genoeg is om voor dit kind met deze achtergrond lekker tot ontwikkeling te komen. En, datgene wat wij vragen van opvoeders, vragen wij ook van onszelf als behandelaar. Daarom investeren wij extra in dat de opvoeder zich gezien en gehoord voelt, zodat wij op onze beurt betrouwbaar zijn voor de opvoeder. Op die manier zijn we een rolmodel én kunnen we vanuit een vertrouwensrelatie tot een goede overeenstemming met de opvoeders komen.’

Verbreding door verdieping in hechtingsproblematiek

Anouk: ‘Verdieping in de diagnostiek en behandeling van gehechtheid levert je als professional een extra toolbox en visie op die je kunt inzetten om bepaalde klachten van een kind beter te begrijpen. Je verbreedt daarmee hoe je naar kinderen en hun omgeving kunt kijken. Mijn ervaring is dat als je de gehechtheidsbril eenmaal op hebt gezet je de bril ophoudt omdat je merkt hoeveel het kinderen en gezinnen kan opleveren in relatief korte tijd. Dan kún je bijna niet enkel meer kijken naar het reguliere protocol. Je wilt de opvoeders betrekken. Je wilt het begrijpen. Van veel deelnemers aan de cursussen over diagnostiek en behandeling van gehechtheidsproblematiek, hoor ik terug dat deze benadering veel nieuwe inzichten oplevert en een boost geeft aan hun motivatie en werkplezier.’

Beide cursussen staan op zichzelf en kunnen los van elkaar gevolgd worden.